Ngoại lệ (exception) là cơ chế báo và xử lý lỗi khi chương trình chạy. Bài này trình bày try-catch-finally, checked và unchecked exception, try-with-resources và tự tạo ngoại lệ.
Bạn sẽ học được
- try, catch, finally
- Checked và unchecked exception
- throw, throws, ngoại lệ tự định nghĩa
- try-with-resources
Cơ sở lý thuyết
Ngoại lệ là sự kiện bất thường làm gián đoạn luồng thực thi bình thường. Khi xảy ra, JVM tạo đối tượng ngoại lệ và lan truyền ngược theo ngăn xếp lời gọi cho tới khi gặp khối catch phù hợp; nếu không có, chương trình dừng và in stack trace.
| Nhánh | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| Error | Lỗi nghiêm trọng của JVM, không nên bắt | OutOfMemoryError |
| Checked exception | Lỗi có thể lường trước, bắt buộc xử lý hoặc khai báo throws | IOException, SQLException |
| Unchecked (RuntimeException) | Thường do lỗi lập trình | NullPointerException, IllegalArgumentException |
- Nguyên tắc thất bại sớm (fail fast): kiểm tra tham số đầu phương thức và ném ngoại lệ ngay.
- try-with-resources tự đóng tài nguyên (tệp, kết nối CSDL) cài AutoCloseable, kể cả khi có ngoại lệ.
- Không "nuốt" ngoại lệ bằng catch rỗng; ít nhất phải ghi log.
Bắt ngoại lệ
try {
int x = Integer.parseInt(chuoi);
System.out.println(100 / x);
} catch (NumberFormatException e) {
System.out.println("Không phải số");
} catch (ArithmeticException e) {
System.out.println("Chia cho 0");
} finally {
System.out.println("Luôn chạy");
}Tự tạo ngoại lệ
class SoDuKhongDuException extends Exception {
SoDuKhongDuException(String msg) { super(msg); }
}
void rut(double tien) throws SoDuKhongDuException {
if (tien > soDu) throw new SoDuKhongDuException("Số dư không đủ");
soDu -= tien;
}| Loại | Ví dụ | Bắt buộc xử lý? |
|---|---|---|
| Checked | IOException, SQLException | Có (catch hoặc throws) |
| Unchecked | NullPointerException, IllegalArgumentException | Không |
Ứng dụng thực tế
Bài toán: chuyển khoản giữa hai tài khoản phải đảm bảo hoặc thành công trọn vẹn, hoặc không thay đổi gì. Ngoại lệ nghiệp vụ giúp tầng giao diện hiển thị thông báo rõ ràng:
class SoDuKhongDuException extends Exception {
SoDuKhongDuException(long can, long co) { super("Cần " + can + ", chỉ có " + co); }
}
void chuyenKhoan(TaiKhoan tu, TaiKhoan den, long tien) throws SoDuKhongDuException {
if (tien <= 0) throw new IllegalArgumentException("Số tiền phải dương");
if (tu.getSoDu() < tien) throw new SoDuKhongDuException(tien, tu.getSoDu());
tu.rut(tien);
den.nap(tien);
}
// Giao diện:
try { chuyenKhoan(a, b, 5_000_000); }
catch (SoDuKhongDuException e) { System.out.println("Giao dịch bị từ chối: " + e.getMessage()); }Thực hành
- Nhập số nguyên an toàn, yêu cầu nhập lại khi sai.
- Thêm ngoại lệ SoDuKhongDu cho lớp TaiKhoan.
- Đọc tệp bằng try-with-resources.
Tóm tắt bài học
- try-catch bắt lỗi, finally luôn chạy.
- Checked exception phải được xử lý.
- Ngoại lệ tự định nghĩa làm rõ nghiệp vụ.

