Không có chỉ mục, MongoDB phải đọc toàn bộ collection cho mỗi truy vấn. Bài này tạo chỉ mục, chỉ mục duy nhất, chỉ mục kết hợp và dùng explain để phân tích.
Bạn sẽ học được
- Chỉ mục đơn, kết hợp
- Chỉ mục duy nhất
- Chỉ mục văn bản
- explain() phân tích truy vấn
Cơ sở lý thuyết
Chỉ mục trong MongoDB là cấu trúc cây B lưu giá trị trường đã sắp xếp kèm vị trí tài liệu. Không có chỉ mục, truy vấn phải quét toàn bộ collection (COLLSCAN, O(n)); có chỉ mục phù hợp chỉ cần duyệt một phần cây (IXSCAN, O(log n) để định vị).
- Quy tắc ESR cho chỉ mục kết hợp: trường so sánh bằng (Equality) trước, trường sắp xếp (Sort) tiếp theo, trường lọc khoảng (Range) sau cùng.
- Truy vấn được bao phủ (covered query): mọi trường cần trả về đều nằm trong chỉ mục nên không phải đọc tài liệu.
- Tính chọn lọc: chỉ mục hiệu quả khi trường có nhiều giá trị khác nhau; chỉ mục trên trường giới tính (2 giá trị) ít tác dụng.
- Chỉ mục TTL tự xóa tài liệu sau thời gian định trước (phiên đăng nhập, mã OTP).
- Mỗi chỉ mục tốn bộ nhớ và làm chậm thao tác ghi; chỉ tạo cho truy vấn thực sự dùng nhiều.
Ví dụ
db.sinhvien.createIndex({ ma: 1 }, { unique: true })
db.sinhvien.createIndex({ lop: 1, diem: -1 }) // kết hợp
db.baiviet.createIndex({ noiDung: "text" })
db.baiviet.find({ $text: { $search: "lập trình" } })
db.sinhvien.find({ lop: "K66" }).sort({ diem: -1 }).explain("executionStats")
// IXSCAN: dùng chỉ mục; COLLSCAN: quét toàn bộ
db.sinhvien.getIndexes()Nguyên tắc
- Tạo chỉ mục cho trường hay dùng để lọc, sắp xếp.
- Chỉ mục kết hợp: trường so sánh bằng trước, trường sắp xếp sau.
- Mỗi chỉ mục tốn bộ nhớ và làm chậm thao tác ghi; đừng tạo thừa.
Ứng dụng thực tế
Bài toán: lưu mã OTP gửi qua SMS, tự hết hạn sau 5 phút mà không cần viết chương trình dọn dẹp – dùng chỉ mục TTL:
db.otp.createIndex({ taoLuc: 1 }, { expireAfterSeconds: 300 })
db.otp.createIndex({ sdt: 1 })
db.otp.insertOne({ sdt: "0912345678", ma: "482913", taoLuc: new Date() })
// Sau khoảng 5 phút tài liệu tự bị xóa bởi tiến trình nền của MongoDB
// Kiểm tra truy vấn trang danh sách có dùng chỉ mục (quy tắc ESR)
db.donHang.createIndex({ trangThai: 1, ngayTao: -1, tongTien: 1 })
db.donHang.find({ trangThai: "cho_giao", tongTien: { $gte: 500000 } }).sort({ ngayTao: -1 })
.explain("executionStats").executionStats.totalDocsExaminedThực hành
- Tạo 10 000 tài liệu mẫu và đo thời gian truy vấn trước, sau khi có chỉ mục.
- Tạo chỉ mục duy nhất cho mã sinh viên.
- Tìm kiếm toàn văn trong collection bài viết.
Tóm tắt bài học
- Chỉ mục tăng tốc đọc.
- unique ngăn dữ liệu trùng.
- explain() cho biết truy vấn có dùng chỉ mục.

