MongoDB là cơ sở dữ liệu NoSQL dạng tài liệu phổ biến nhất, lưu dữ liệu dưới dạng JSON linh hoạt. Bài này so sánh NoSQL với SQL và giải thích khi nào nên dùng MongoDB.

35 phútCơ bản
Bạn sẽ học được
  • Khái niệm NoSQL
  • Tài liệu, collection, database
  • So sánh với CSDL quan hệ
  • Khi nào chọn MongoDB

Cơ sở lý thuyết

NoSQL ("Not only SQL") chỉ các CSDL không theo mô hình quan hệ, ra đời để đáp ứng dữ liệu lớn, cấu trúc linh hoạt và mở rộng ngang trên nhiều máy. Bốn nhóm chính:

Mô hìnhĐơn vị dữ liệuVí dụ
Tài liệu (document)Tài liệu JSON/BSONMongoDB, Firestore
Khóa – giá trịCặp khóa – giá trịRedis
Cột rộngDòng có số cột linh hoạtCassandra
Đồ thịĐỉnh và cạnhNeo4j
  • BSON là JSON dạng nhị phân, có thêm kiểu ngày, số nguyên 64 bit, Decimal128, ObjectId; mỗi tài liệu có khóa chính _id.
  • Lược đồ linh hoạt: các tài liệu trong cùng collection có thể khác trường – thuận tiện khi yêu cầu thay đổi nhanh, nhưng đòi hỏi kỷ luật thiết kế.
  • Định lý CAP: hệ phân tán khi có sự cố mạng chỉ đảm bảo được hai trong ba: nhất quán (Consistency), sẵn sàng (Availability), chịu phân mảnh (Partition tolerance). Các CSDL chọn điểm cân bằng khác nhau.
  • MongoDB hỗ trợ giao dịch ACID nhiều tài liệu (từ phiên bản 4.0), tập bản sao (replica set) để dự phòng và phân mảnh (sharding) để mở rộng ngang.

SQL và MongoDB

CSDL quan hệ (MySQL)MongoDB
DatabaseDatabase
Bảng (table)Collection
Dòng (row)Document (tài liệu JSON)
Cột cố địnhTrường linh hoạt
JOINLồng tài liệu hoặc $lookup
{
  "_id": ObjectId("665f..."),
  "ma": "SV01",
  "ten": "Nguyễn Lan",
  "lop": { "ten": "K66", "khoa": "KHTN&CN" },
  "kyNang": ["HTML", "Python"],
  "diem": [ { "mon": "Web", "diem": 9 }, { "mon": "CSDL", "diem": 8 } ]
}

Khi nào dùng?

  • Phù hợp: dữ liệu cấu trúc thay đổi, nhật ký, nội dung, IoT, ứng dụng Node.js, prototype nhanh.
  • Nên dùng SQL: dữ liệu quan hệ chặt chẽ, giao dịch tài chính phức tạp, báo cáo nhiều bảng.

Ứng dụng thực tế

Bài toán: hệ thống lưu kết quả khảo sát ý kiến người học, mỗi đợt khảo sát có bộ câu hỏi khác nhau (trắc nghiệm, thang điểm, câu trả lời mở). Với CSDL quan hệ phải thiết kế nhiều bảng phức tạp; với MongoDB mỗi phiếu là một tài liệu tự mô tả:

{
  "dotKhaoSat": "HK1-2026-giang-day",
  "maHocPhan": "WEB01",
  "thoiGian": ISODate("2026-11-10T08:30:00Z"),
  "traLoi": [
    { "cau": 1, "loai": "thang_diem", "giaTri": 5 },
    { "cau": 2, "loai": "trac_nghiem", "luaChon": ["B", "D"] },
    { "cau": 3, "loai": "mo", "noiDung": "Giảng viên nhiệt tình" }
  ]
}

Ngược lại, dữ liệu kế toán, học phí với nhiều ràng buộc và báo cáo liên bảng phức tạp vẫn phù hợp hơn với CSDL quan hệ.

Thực hành
  1. Biểu diễn thông tin một đơn hàng dạng tài liệu JSON.
  2. Liệt kê 3 ứng dụng nên dùng MongoDB, 3 ứng dụng nên dùng MySQL.
  3. So sánh cách lưu sinh viên có nhiều số điện thoại ở hai loại CSDL.
Tóm tắt bài học
  • MongoDB lưu tài liệu JSON (BSON).
  • Collection tương ứng bảng.
  • Chọn CSDL theo bản chất dữ liệu.