MongoDB không bắt buộc lược đồ nhưng thiết kế tốt vẫn rất quan trọng. Bài này trình bày khi nào nhúng tài liệu, khi nào tham chiếu, và cách kiểm tra lược đồ.
- Nhúng (embed) và tham chiếu (reference)
- Quan hệ một – ít, một – nhiều, nhiều – nhiều
- Thiết kế theo cách đọc dữ liệu
- Schema validation
Cơ sở lý thuyết
Thiết kế lược đồ MongoDB xuất phát từ cách ứng dụng truy cập dữ liệu (query-driven design), khác với CSDL quan hệ xuất phát từ cấu trúc dữ liệu và chuẩn hóa. Câu hỏi then chốt: dữ liệu nào thường được đọc cùng nhau, tỉ lệ đọc/ghi, mức tăng trưởng.
| Mẫu thiết kế | Ý tưởng | Ví dụ |
|---|---|---|
| Nhúng | Lồng dữ liệu con vào tài liệu cha | Địa chỉ trong hồ sơ người dùng |
| Tham chiếu | Lưu _id của tài liệu khác | Sinh viên tham chiếu lớp |
| Tập con | Nhúng vài phần tử mới nhất, phần còn lại để riêng | 10 bình luận mới nhất trong bài viết |
| Tính sẵn | Lưu kết quả tính toán, cập nhật khi ghi | Tổng số lượt thích |
| Gom nhóm (bucket) | Gom nhiều điểm dữ liệu theo khoảng thời gian | Dữ liệu cảm biến theo giờ |
Phi chuẩn hóa có chủ đích (lặp lại tên lớp trong tài liệu sinh viên) giúp đọc nhanh nhưng phải cập nhật nhiều nơi khi dữ liệu đổi – chỉ dùng cho dữ liệu ít thay đổi. Tránh mảng tăng không giới hạn vì tài liệu tối đa 16 MB và cập nhật chậm dần.
Nhúng hay tham chiếu?
| Tình huống | Cách làm |
|---|---|
| Dữ liệu luôn đọc cùng nhau, số lượng ít (địa chỉ, số điện thoại) | Nhúng |
| Dữ liệu con rất nhiều, tăng không giới hạn (bình luận, nhật ký) | Tham chiếu |
| Dữ liệu dùng chung nhiều nơi (lớp, sản phẩm) | Tham chiếu |
| Cần hiển thị nhanh vài thông tin | Nhúng một phần (trùng lặp có chủ đích) |
Nguyên tắc: thiết kế theo cách ứng dụng đọc dữ liệu; một tài liệu tối đa 16 MB.
Kiểm tra lược đồ
db.createCollection("sinhvien", {
validator: { $jsonSchema: {
bsonType: "object",
required: ["ma", "ten"],
properties: {
ma: { bsonType: "string", pattern: "^SV" },
diem: { bsonType: ["double", "int"], minimum: 0, maximum: 10 }
}
} }
})Ứng dụng thực tế
Bài toán: thiết kế lược đồ cho diễn đàn học tập của trường: bài viết có thể có hàng nghìn bình luận, trang danh sách cần hiển thị tên tác giả và số bình luận:
// posts: nhúng thông tin tác giả cần hiển thị (ít đổi) + tính sẵn số bình luận + 3 bình luận mới
{ _id: ObjectId("..."), tieuDe: "Hỏi về bài tập Laravel",
tacGia: { id: ObjectId("..."), ten: "Nguyễn Lan" },
soBinhLuan: 1250,
binhLuanMoi: [ { ten: "Minh", noiDung: "...", luc: ISODate("...") } ] }
// comments: collection riêng, tham chiếu bài viết, có chỉ mục { postId: 1, luc: -1 }
{ _id: ObjectId("..."), postId: ObjectId("..."), tacGia: { id: ..., ten: "Minh" },
noiDung: "...", luc: ISODate("...") }- Thiết kế lược đồ cho blog có bài viết, bình luận, thẻ.
- Thiết kế lược đồ cho cửa hàng có sản phẩm, đơn hàng.
- Thêm kiểm tra lược đồ cho collection sinh viên.
- Nhúng khi đọc cùng nhau, ít dữ liệu.
- Tham chiếu khi dữ liệu lớn hoặc dùng chung.
- $jsonSchema kiểm tra dữ liệu ghi vào.

