Bài 1. Cài đặt và chạy - Tự Học Tin - Tin học cho người Việt

Cài Python, viết và chạy chương trình đầu tiên. Đây là bước nền tảng của cả loạt bài.

25 phútCơ bản

Bạn sẽ học được

Hiểu Python là gì và dùng để làm gì
Cài đặt Python 3 và kiểm tra thành công
Chạy chương trình bằng cửa sổ dòng lệnh và bằng tệp .py
Làm quen với trình soạn thảo VS Code

Thuật ngữ cần biết

Chương trình: Dãy lệnh để máy tính thực hiện một công việc.
Trình thông dịch (interpreter): Phần mềm đọc từng dòng mã Python và thực hiện ngay; chính là chương trình python bạn cài.
Terminal / dòng lệnh: Cửa sổ gõ lệnh dạng chữ: Command Prompt hoặc PowerShell (Windows), Terminal (macOS, Linux).
IDE / trình soạn thảo: Phần mềm hỗ trợ viết mã, ví dụ VS Code, PyCharm, Thonny.

Python là gì?

Python là ngôn ngữ lập trình bậc cao, cú pháp gần với tiếng Anh nên rất dễ đọc. Python được dùng trong xử lý dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, tự động hóa công việc văn phòng, viết web (Django, Flask) và giảng dạy lập trình cho người mới.

Lĩnh vực	Ví dụ thực tế
Tự động hóa	Gộp 100 tệp Excel thành một, đổi tên hàng loạt ảnh
Dữ liệu	Thống kê điểm thi, vẽ biểu đồ bằng pandas, matplotlib
AI	Huấn luyện mô hình, gọi API của các mô hình ngôn ngữ
Web	Xây dựng website, API bằng Django, FastAPI

Cài đặt Python

Các bước trên Windows (macOS và Linux tương tự):

Mở trang python.org, mục Downloads, tải bản Python 3 mới nhất.
Chạy tệp cài đặt. Quan trọng: tích chọn Add python.exe to PATH ở màn hình đầu tiên rồi bấm Install Now.
Mở Command Prompt và gõ lệnh kiểm tra bên dưới.

python --version
# Kết quả mong đợi, ví dụ: Python 3.13.0

Trên macOS và Linux, lệnh thường là python3 --version.

Chạy chương trình đầu tiên

Có hai cách. Cách 1: chế độ tương tác, gõ lệnh và thấy kết quả ngay.

python
>>> print("Xin chào Python!")
Xin chào Python!
>>> 2 + 3
5
>>> exit()

Cách 2: lưu mã vào tệp rồi chạy. Tạo tệp chao.py:

ten = input("Bạn tên là gì? ")
print("Xin chào,", ten)

python chao.py

print() hiển thị chữ ra màn hình; input() chờ người dùng gõ vào và trả về chuỗi họ nhập.

Trình soạn thảo: VS Code

Tải VS Code (code.visualstudio.com), cài tiện ích Python của Microsoft. Mở thư mục làm việc, tạo tệp .py, bấm nút ở góc trên bên phải để chạy. Người mới có thể dùng Thonny vì cài một lần là có đủ cả Python lẫn trình soạn thảo.

Tình huống: Cô giáo muốn tính điểm trung bình

Cô Lan có điểm 3 bài kiểm tra. Thay vì bấm máy tính mỗi lần, cô viết một chương trình 3 dòng. Chỉ cần đổi số, chạy lại là có kết quả. Từ bài sau, bạn sẽ tự viết được chương trình như vậy.

print((8 + 7.5 + 9) / 3)

Mẹo hay

Đặt tên tệp không dấu, không khoảng trắng (chao.py, không dùng chào bạn.py). Đặt tất cả bài tập vào một thư mục như hoc-python.

Lưu ý

Lỗi hay gặp: gõ python báo "not recognized". Nguyên nhân: quên tích Add to PATH. Cách khắc phục: chạy lại bộ cài, chọn Modify và bật tùy chọn đó.

Thực hành

Cài Python và kiểm tra bằng python --version.
Trong chế độ tương tác, tính 15 * 4 + 2.
Viết tệp chao.py hỏi tên và chào lại, mở rộng hỏi thêm tuổi.
In ra ba dòng giới thiệu bản thân bằng ba lệnh print.

Tóm tắt bài học

Python dễ đọc, dùng được cho nhiều lĩnh vực.
Cài từ python.org và nhớ thêm vào PATH.
Chạy mã ở chế độ tương tác hoặc từ tệp .py.
print xuất dữ liệu, input nhập dữ liệu.